10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 1. Yazılı Soruları ve Cevapları

Aşağıdaki metni okuyunuz.

Kasabanın yaşlı saatçisi Rıfat Usta, dükkânının kepengini her sabah aynı saatte açardı. Vitrindeki saatler çoktan susmuştu çünkü artık kimse bozuk saatini tamir ettirmek için kapısını çalmıyordu. Yine de usta, tezgâhın başına mıhlanmış gibi otururdu. Çırağı bir gün “Usta, bu dükkânı kapatsak, kimse uğramıyor.” deyince Rıfat Usta gözlüğünü çıkardı: “Evlat, vaktin kıymetini unutan bir kasabaya zamanı hatırlatmak da bir iştir.” dedi.

Metne göre aşağıdaki sözcük ve söz gruplarının bu bağlamdaki anlamını yazınız. Her biri için anlamı bulmanızı sağlayan metin ipucunu belirtiniz.

a) kepenk

b) susmak (“saatler çoktan susmuştu”)

c) mıhlanmış gibi

Aşağıdaki dizeleri okuyunuz.

Turnam, uzak yolda kanat yorarsın,

Sılamdan bir haber getirir misin?

Anamın kapısı önünde durup

Hasretimi ona iletir misin?

Dağlar geçit vermez, yollarım karlı,

Gurbetin ekmeği zehirden acı.

Gözüm yolda kaldı, gönlüm oralı,

Sılaya dönmektir derdin ilacı.

a) Metnin temasını ve baskın duygusunu dizelerden kanıt göstererek yazınız.

b) Şiirin kişisinin sılaya dönememesinin nedeni dizelerde nasıl ifade edilmiştir? Yazınız.

c) “Turnam, uzak yolda kanat yorarsın, / Sılamdan bir haber getirir misin?” ile “Gurbetin ekmeği zehirden acı.” dizelerindeki söz sanatlarını belirleyip anlama katkılarını açıklayınız.

Aşağıdaki metni okuyunuz.

Fırıncı Mehmet Efendi, dükkânı kapatırken rafta kalan ekmekleri her akşam bir torbaya doldururdu. Çırağı Ali bir gün neden bunları ucuza satmadığını sordu. Usta cevap vermedi; torbayı aldı, arka sokağa yürüdü ve kimseye görünmeden dul Nazife Hanım'ın kapı koluna astı. Ali'nin şaşkın bakışlarını görünce gülümsedi: “Sağ elin verdiğini sol el görmemeli evlat. Görürse torbadaki ekmek insana yük olur.” Ertesi akşam Ali, ustası söylemeden torbayı doldurmaya başladı.

a) Mehmet Efendi'nin torbayı kimseye görünmeden bırakmasının nedenini metne dayanarak açıklayınız.

b) Ali'nin son cümledeki davranışından onun duygu ve düşüncelerine yönelik nasıl bir çıkarım yapılabilir? Yazınız.

c) Metnin ana düşüncesini bir cümleyle yazınız.

Aşağıdaki metinleri okuyunuz.

I. Metin

Kapısı kapalı, bacası sönük,

Köyümün evleri yalnız kalmıştır.

Çeşmenin başında ne türkü ne gül,

Gençler uzak şehre göçüp gitmiştir.

II. Metin

Muhtar Salih, okulun bu yıl kapanacağını söylediğinde kahvede kimse konuşmadı. Yıllar önce otuz çocuğun koştuğu bahçede şimdi yalnızca iki çocuk top oynuyordu. Salih, anahtarı cebine koyarken “Bir köyün eksilmesi böyle başlıyor.” diye geçirdi içinden. Sonra kalktı, bahçedeki fidanları sulamaya gitti.

a) İki metnin ortak konusunu yazınız.

b) Metinleri aşağıdaki tabloda verilen ölçütlere göre karşılaştırınız.

Aşağıdaki metni okuyunuz.

Aralık ayının son gecesiydi. Karadeniz kıyısındaki küçük fenerde yaşlı bekçi Yakup, merdivenleri soluk soluğa çıkıyordu. Bacağındaki eski ağrı yine başlamıştı ama bunu kimseye söylemezdi. Açıkta, limana dönmeye çalışan balıkçı teknesini görünce on dört yaşındaki torunu Ömer'e döndü: “Lamba sönerse hemen yak, sakın başından ayrılma!” Sonra fırtınaya aldırmadan dışarı çıkıp ipleri kontrol etti. Işık yandıkça denizdeki adamların yolunu bulacağını biliyordu; bu gece uyumayacaktı.

a) Yakup'un iki özelliğini davranışlarına dayanarak yazınız. Onun bu geceki amacını belirtiniz.

b) Metindeki zaman, mekân ve anlatıcı unsurlarını belirleyiniz. Anlatıcı türünü gerekçesiyle yazınız.

c) Koyu yazılmış cümlede dilin hangi işlevde kullanıldığını gerekçesiyle yazınız.

Aşağıdaki kurgusal metin, Harf İnkılabı'ndan sonra açılan Millet Mekteplerinin yaygınlaştığı yıllarda bir Anadolu köyünde geçmektedir. Metni okuyunuz.

1929 kışı. Köy odasının sobası tütüyordu. Ellisine merdiven dayamış Hatice Kadın, kara tahtadaki harflere bakıp başörtüsünü düzeltti. Genç öğretmen Nuri, “Önce kendi adını yaz ana.” dedi. Tarlada orak tutmaktan sertleşmiş parmakları tebeşiri zor tutuyordu. Yine de harfleri bir bir dizdi. Sonra başını kaldırdı: “Askerdeki oğluma mektubu bir gün kendi elimle yazacağım, başkasına yazdırmayacağım.” Odadakiler sustu.

a) “Tarlada orak tutmaktan sertleşmiş parmaklar” ayrıntısı ile kişi ve olay arasındaki ilişkiyi açıklayınız.

b) Yazarın kısa cümlelere ve sade söyleyişe dayalı üslubu seçmesinin nedenini ve bu seçimin metne etkisini açıklayınız.

c) Metnin içeriği ile yazıldığı dönem ve toplum arasındaki ilişkiyi kurunuz. Metinde öne çıkan bir değeri belirtiniz.

“Küçük bir iyilik, bir mahalleyi değiştirebilir.” düşüncesinden yola çıkarak 70-90 sözcüklük kısa bir metin yazınız.

Yazarken şunlara dikkat ediniz:

a) Metninize içeriğe uygun bir başlık veriniz.

b) Metninizin başlangıcını, gelişimini ve bitişini etkili ifadelerle oluşturunuz.

c) İletinizi doğrudan söylemeyiniz; olaylar ve ayrıntılar yoluyla örtük olarak sezdiriniz.

d) Olumlu tutum ve değerleri vurgulayınız; toplumsal hassasiyet oluşturacak ögeler kullanmayınız.

Metninizi bitirdikten sonra altına, örtük olarak verdiğiniz iletiyi bir cümleyle açıkça yazınız.